Przyjęcie chrześcijaństwa w regionie Środkowej Azji i w Kazachstanie zaczęło się w pierwszym wieku naszej ery ze wschodnich prowincji Imperium Rzymskiego, zatem z Bizancjum przez Sasanidzkij Iran aż do Chin. Ruch chrześcijan na Wschód ściśle związany był z kształtowaniem się tras handlowych dla karawanów na Wielkim Jedwabnym Szlaku. Właśnie Wielki Jedwabny Szlak odegrał ważną rolę dla rozpowszechnienia się chrześcijaństwa w Kazachstanie, najpierw na terytorium południowego Kazachstanu i Siedmiorzecza, w szczególności w miastach Otraw, Ispidżab, Taraz, Nawaket, Sujab. W składzie karawan, jadących z kupcami i dyplomatami szli rzemieślnicy i uczeni, artyści i muzykanci, misjonarze i adepci rozlicznych kultów. Szli zarówno w składzie dyplomatycznych misji (oficjalnie) i razem ze wrastająca liczbą sekt i prądów. Punkty na handlowych szlakach stanowiły miejsce spotkań misjonarzy i wyznawców rozlicznych religii. Wiarę w imię Chrystusa nieśli wędrowni mnisi-misjonarze, a także sami chrześcijanie, przybywający tam i udający się stamtąd do Syrii i Persji. Rozpowszechnianie chrześcijaństwa dokonywało się jednocześnie z buddyzmem i manicheizmem.

Z trzech osobnych w tym czasie nurtów chrześcijaństwa: kościoła melchickiego, monofizytyzmu (jakobitów) i nestorianizmu – w Środkowej Azji przeważało ostatnie. W 334 r. w mieście Mierwie (niedaleko współczesnego miasta Bajramali, Turkmenistan) już funkcjonowała katedra biskupia. Biskupstwo Mierwa obejmowało i terytorium Kazachstanu. W 420 r. biskupstwo Mierwa było przekształcone w metropolię, później zostało nestoriańskie. Nestoriański biskup Mierwy Ilia był jednym ze najsłynniejszych na Wschodzie chrześcijańskich kaznodziei, aktywnie zwracającym uwagę na wiarę tureckich plemion, włączając w nią ich przedstawicieli. Został on w historii jako „apostoł Tiurków”. W V w. przyjmowano przed chrześcijanami nestorianizm i zerwanie nestorian z Rzymem i Konstantynopolem przyjmowali z nimi także perscy carowie. W tym czasie rozprzestrzenienie chrześcijaństwa w Średniej Azji było głównym dziełem nestorian. W VII-VIII w. nestoriańskie chrześcijaństwo rozpościerało się na terytorium południowego Kazachstanu i Siedmiorzecza.

Czas z połowy VI w. i do podbicia przez Arabów Średniej Azji na początku VIII w. charakteryzuje się znacznym ożywieniem handlowych dyplomatycznych rozmów między Konstantynopolem a Tureckim kaganatem. W tym czasie utrwala się tendencja widocznego wzrostu przyjmowania w średniej Azji zarówno monet bizantyjskiego tłoczenia, jak i oddzielnych przedmiotów produkcji Wschodnio-Rzymskiego Imperium. Pojawienie się kompleksów takiej produkcji (nestoriańskich wyrobów) związane było z nasileniem misjonarskiej działalności nestorańskiego duchowieństwa przy pontyfikacie patriarchy Timofieja. Po utwierdzeniu się w Średniej Azji Tureckiego kaganatu i ustanowieniu dyplomatycznych stosunków kaganatu z Bizancjum, nasiliło się przeniknięcie w Średniej Azji idei Wschodnio-Rzymskiego Imperium i Bizancjum. Z pojawieniem się w VIII w. Turków, Arabów i Persów na terytorium południowego Kazachstanu zaczął rozprzestrzeniać się także i islam. Z przyjściem islamu wpływ chrześcijaństwa w obszarze Średniej Azji zaczął się zmniejszać. Arabowie nie przeszkadzali chrześcijaństwu, uważając mieszkańców chrześcijańskich wspólnot za „ludzi księgi”, a nauczyciela chrześcijan jednym z proroków, ale obłożyli ich specjalnym podatkiem – wykupem na ochronę nietykalności ich życia. W ideologii narodów Wschodu chrześcijaństwo zajęło określone miejsce i zachowało swoje pozycje nawet po utwierdzeniu się islamu. Chrześcijańskie kościoły istniały w Tarazie. Chrześcijanie mieszkali także w miastach przy rzece Syrdaria. Na przełomie IX i X w. była utworzona karlukska metropolia.

W XII w. była zatwierdzona metropolia Kaszgara i Nawakieta. Metropolii Kaszgara była podporządkowana południowa część Siedmiorzecza. Głębiej chrześcijaństwo rozprzestrzeniło się w rejonach, w których ludzie prowadzili koczowniczy tryb życia. Interesującym świadectwem tego są liczne chrześcijańskie pomniki cmentarne Siedmiorzecza, np. Piszpiekski – odkryte w 1885r. Na początku XIII w. było wielu chrześcijan pośród koczowniczych Najmanów i osiadłych Ujgurów. Wielu chrześcijan było także wśród Mongołow-Najmanów. Czingis-hana uznawano w krajach Europy Zachodniej za prezbitera Jana, którego legendarne „królestwo dwunastego kronikarza” umieszczano na Wschodzie. W zgodzie z prawami Czingis-hana chronione były katolickie świątynie i dzwonnice. Jak by nie było, nestorianie odgrywali w imperium Czingis-hana ważną rolę.

Zaczynając od XII-XIII w., równocześnie z nawiązywaniem dyplomatycznych stosunków, między stolicą świętą a Chinami wzdłuż Wielkiego Jedwabnego Szlaku powstają katolickie metropolie i diecezje. Pierwsze oznaki katolicyzmu na terytorium można odnaleźć w 1246 r. w czasie pontyfikatu papieża Innocentego IV. Wiążą się one z przebywaniem katolickich misjonarzy, którzy na polecenie rzymskich władz kościelnych jeździli do wielkich chanów. Pierwszymi katolickimi misjonarzami w Kazachstanie byli franciszkanie. Początki misji franciszkańskich zakonników datuje się w następujący sposób: Giovanni del Plano Carpini – 1245 r., Gilom de Rubruc 1253 r. W latach 1253 – 1255 franciszkanin Gilom Rubruc odbył podróż z Konstantynopola do rezydencji wielkiego chana w Karakorum. Większa część spośród 16 tys. km. wiodła przez terytorium współczesnego Kazachstanu. Sukcesy franciszkańskich misjonarzy skłoniły papieża Mikołaja III do utworzenia w 1278 r. Kipczakskiej diecezji. Ewangelizacja przechodziła pozytywnie. Franciszkanie mieszkający na terytorium Kipczaka otrzymali od chana Monke-Timura, spadkobiercy Bierke, liczne przywileje, które następnie były potwierdzone przez chanów Toktaja i Uzbieka i wchodziły w skład przywilejów uwalniających od służby wojskowej, od pańszczyzny i od wszelkich podatków. Jednym z większych misjonarzy katolickich XIII i XIV w. był franciszkanin Giovanni z Montecorvinno, posłany do Azji przez papieża Mikołaja IV w 1291 r. Z jego działalnością było związane utworzenie mongolskiego tłumaczenia Biblii, utworzenie katedry biskupiej w ramach metropolii Chanbałykskiej, a także nawrócenie na katolicyzm mongolskiego chana Kirgiza. Przed swoim nawróceniem chan został ochrzczony przez nestorian i nazwany Jerzym. Z jego imieniem wiąże się nazwanie etnicznej grupy kirgizów (dosłownie „naród św. Jerzego”). W 1330 r. został utworzony przez franciszkańskich misjonarzy łacińsko-persko-tiurski słownik pod nazwą „Codex Cumanicus”. Na początku XIV w. w ramach chanbałykskiej metropolii była utworzona diecezja w stolicy czagatajewskiego ulusa – Almalykie (współczesna miejscowość Horgos w województwie ałmatyńskim). Pierwszym biskupem diecezji był Carlino de Grassis. W 1338 r. papież Jan XXII skierował do czagatajewskiego chana list „Laeti rumorem”, w którym dziękował za życzliwość chana dla chrześcijan żyjących na terenie jego państwa, zwłaszcza z życzliwość dla arcybiskupa Mikołaja i braci franciszkanów. W tym samym dniu jeszcze jeden list „Laetanter de vobis” skierowany został do Karasmony i Johana – bliskich współpracowników wielkiego księcia Hansi., którzy przyjęli chrześcijańską wiarę i pomagali biskupowi Ryszardowi z Burgundii. Almalykska kustodia franciszkanów przetrwała do 1339 (lub 1342 r.). Po śmierci Giovanniego z Montecorvino i chana Kirgiza sytuacja religijna stała się trudną: zgodnie z politycznymi przeobrażeniami nowy chan Ali-Sułtan przyjął islam, rozpoczęły się prześladowania chrześcijan, w trakcie których w Armałykie w 1342 r. został zamordowany bp Ryszard z Burgundii i 6 franciszkańskich zakonników (w tym 3 kapłanów).

W następnych wiekach katolicyzm został wyparty przez islam i znaków katolicyzmu na terenie Kazachstanu prawie nie można było dostrzec włącznie do połowy XIX w. W tym czasie zaczął się nowy etap rozprzestrzeniania chrześcijaństwa na terenie współczesnego Kazachstanu, związany z reformami i polityką przesiedlenia carskiej administracji rosyjskiego imperium. Historia katolickiego Kościoła w Kazachstanie trwała także w II poł. XIX w. i początku XX. Katolickiego wyznania byli przede wszystkim przedstawiciele europejskich narodów zamieszkujących kraj (Polacy, Litwini, Czesi, Niemcy, Francuzi, Łotysze, Węgrzy, Austriacy), z liczby zesłanych żołnierzy carskiej armii, jeńców wojennych i uciekinierów. „W wyznaniowych rejestrach Batalionowych wojennych rang z latach 1842 – 1852” są spisy pełniących służbę w Liniowym Sybirskim Batalionie, wśród których wylicza się 202 wojskowych i dwóch urzędników rzymsko-katolickiej wyznania.

Pojawienie się pierwszych katolickich wspólnot w kazachskim stepie w połowie XIX i na początku XX w. było uzależnione od masowych zesłań Polaków na Syberię za udział w powstaniach 1830-31 i 1863-64. i związanych z nimi zesłaniami do Kazachstanu. Katolickie parafie Kazachstanu wchodziły w tym czasie w skład mohylewskiej archidiecezji. Wierzący mieszkający w większej części w północnych województwach republiki korzystali z posługi kapłanów omskiej diecezji i nie mieli przez dłuższy czas kościołów i kaplic.

Wraz z zatwierdzeniem w 1857 r. tyrazpolskiej archidiecezji z centrum w mieście Saratow w jej skład zostały włączone katolickie parafie północnego Kazachstanu. Na terenie Kazachstanu swoją służbę pełnili absolwenci saratowskiego seminarium, księża: Józef Wolf i Adam Garreis (w mieście Kustanai i Turgai), Karl Gopfauf i Aleksander Sztaub w mieście Karaganda. W końcu XIX w. w mieście Kustanai istniała katolicka świątynia, filia parafii w Omsku. Na dzień 27 lipca 1886 r. w omskiej parafii było 2660 parafian. Od 1883 do 1885 r. pierwszym oficjalnym katolickim kapłanem w turkiestańskim kraju był o. Ferdynand Sęcikowski.

Budownictwo kościołów rozpoczęło się na początku XX w. Zgodnie z archiwalnymi danymi 20 lutego 1901 r. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych napisało do arcybiskupa: „Stepowy generał – gubernator powiadomił o prośbie delegowanych przez mieszkańców katolików miasta Pietropawłowska S. Wąsowicza, K. Dobrowolskiego i R. Kłopotowskiego o pozwoleniu na zbudowanie domu modlitwy (kaplicy) w mieście Pietropawłowsk”. Stepowy generał – gubernator 5 stycznia 1900 r. powiadomił przewielebnego Grzegorza, bpa Omska i Semipalatyńska: „Biorąc pod uwagę, że w rejonie miasta Pietropawłowsk znajduje się 205 mieszkańców wyznających rzymsko-katolicką wiarę, a w pobliskim mieście Iszymsk i Kokczetau mieszka nie mniej niż trzystu katolików, dlatego prośba zasługuje na zadośćuczynienie. Podpisał: baron Taube”. Bp Omska i Semipalatyńska (rosyjska prawosławna cerkiew) zgodził się z orzeczeniem barona. „Ze strony władzy diecezjalnej nie spotyka się przeszkód w wyposażeniu w mieście Pietropawłowsk rzymsko-katolickiego domu modlitwy (kaplicy)” – pisał bp omski i semipalatyński Grzegorz do barona Taube. Nowo zorganizowana wspólnota była dołączona do omskiego dekanatu. Przełom wyrażający się w aktywności katolickich parafii miał miejsce po manifeście Mikołaja II o tolerancji wiary z 17 kwietnia 1905 r., zgodnie z którym katolicki Kościół był częściowo zrównany w prawach z prawosławnym i dla zorganizowania parafii nie trzeba było pozwolenia władz prawosławnej cerkwi. Na początku XX w. księża z parafii w mieście Kustanai pełnili swoją posługę w akmolińskim i semipalatyńskim rejonie z koloniami polskich i niemieckich przesiedleńców – katolików. Od 1902 do 1927 r. kuratorem turkiestańskiego kraju był o. Justyn Bonawentura Pranajtis – profesor rzymsko-katolickiej Akademii Duchownej i mgr teologii. W tym okresie budowane były domy modlitwy w miastach Dżarkient, Taudy-kurgan i Wierno. Otwierają się parafie w mieście Semipalatyńsk, w wiosce Pridarożnoje, Aleksiejewskiej gminy uralskiego powiatu, w wiosce Kielerowka i innych. Istnieje archiwalny dokument, w którym kurator rzymsko-katolickiego Kościoła Pronaitis pisał do gubernatora Siedmiorzecza 22 października 1905 r. w mieście Wiernyj: „Mam zaszczyt podać do wiadomości Jaśnie Pana, że zostały otwarte przeze mnie domy modlitwy w miastach Dżarkient, Kopal i Lepsinsk”.

Od 1905 r. do 1923 r. w mieście Wiernyj działała katolicka kaplica, przypisana taszkienskiemu dekanatowi. Od 1911 r. katolickie parafie uralskiego obwodu zaczęły wchodzić w zakres tiraspolskiego biskupstwa. Wśród pierwszych służących tam księży można wymienić P. Kubilisa, M. Bugienisa, I. Sieniwajtica, Biliakiewicza, I. Jaksztasa, P. Radzińskiego, I. Kazakiewicza, I. Bulfa, A. Romieckiego, Gopfaufa, Ukleja, Czaplińskiego i innych. W dokumentach archiwalnych znajduje się przypis Akmolińskiego gubernatora o mianowaniu kapelana domu modlitewnego w osadzie Kiellerowsko, kokczietawskiego powiatu, księdza Józefa Sienwajtisa. W 1917 r. kustanajska parafia miała 6000 katolików i 8 domów modlitewnych, a w Pietropawłowsku i kokczietawskim powiecie przebywało około 5000 katolików polskiego, niemieckiego i litewskiego pochodzenia. W Pietropawłowsku istniał kościół Najświętszego Serca Jezusa, kaplice znajdowały się w wioskach Stiesielowka i Kiellerowka. Wszystkie te kościelne struktury wchodziły w skład emskiego dekanatu. Parafie były mało liczebne. Na przykład, przed rewolucją w 1917 r. w Pietropawłowsku istniała katolicka parafia, licząca 3000 wiernych. Parafia wiejska Oziernoje (kustanajska parafia) obejmowała 3342 Niemców, uchodźców z Tirazpolskiej diecezji i około 300 – 400 Polaków. Po rewolucji wszystkie parafie zostały zniszczone, a duchowieństwo i najbardziej aktywni wierni byli represjonowani. Zaniknięcie wielu parafii było związane również z powrotem Polaków do Polski i na Ukrainę.

Spis Literatury:

1. Католическая Энциклопедия. /Казахстан/. Изд-во Францисканцев, Москва, 2005 г.

2. Иванов В.А., Трофимов Я.Ф. Религии в Казахстане: Справочник. – 2-е изд., перераб. и доп. – Алматы: Аркаим, 2003. – 238 с.

3. Из истории древних культов Средней Азии. Христианство. Главная редакция энциклопедий. Малое предприятие «Комрон» Римско-Католический приход города Ташкента.  (1) - /Г.И. Богомолов, Ю.Ф. Буряков, Л.И. Жукова, А.А. Мусакаева, Г.В. Шишкина. Христианство в Средней Азии/. (2) - /Ю.Ф. Буряков. Христианство на Великом Шелковом пути/. (3) - /Г.И Богомолов. О христианстве в Чаче/. (4) - /Б.А. Абдулгазиева. Крышка сосуда из Андижана/. (5) - /К.М. Байпаков. Христианство Казахстана в средние века/.

4. Бартольд В.В. О христианстве в Туркестане в домонгольский период (по поводу семиреченских надписей).// Соч., т.2, ч.2, М., 1964.

5. Христианство. Энциклопедический словарь. Том 3, (Т - Я). Научное издательство «Большая Российская энциклопедия», Москва, 1995 г. Стр. 441 – 442.

6. К истории христианства в Средней Азии (XIX – XX вв.). Ташкент «Узбекистон», 1998. Книга издана на средства Римско-Католического прихода г. Ташкента.

7. ЦГА РК: Ф. 64, Оп. № 1, Д. № 269, Л. 3.

8. ЦГА РК: Ф.44, Оп. № 1, Д. № 2180, Л. 1.

9. ЦГА РК: Ф. 64, Оп. №1, Д. № 943, Л. 2.

10. ЦГА РК: Ф. 589, Оп. № 2, Д. № 4, Л. 371.

11. ЦГА РК: Ф. 64, Оп. №1, Д. № 943, Л. 6.

12. ЦГА РК: Ф. 64, Оп. №1, Д. № 943, Л. 8.

13. ЦГА РК: Ф. 64, Оп. № 1, Д. № 1255, Тит.

Tłum. z j. ros. Natalia Radulska