Giennadij Wasiliew, Krótka informacja historyczna dla Kościoła Rzymsko – Katolickiego w Uralsku
(tłumaczenie z j. ros. Katarzyna Januszewska)

Ludność europejska zaczęła przedostawać się na terytorium obecnego Zachodniego Kazachstanu po 1556 roku, kiedy to nastąpił pogrom i przyłączenie Chanatów: Kazachskiego* i Astrachańskiego** do Księstwa Moskiewskiego. Początkowo przybysze zasiedlali wyspy na rzece Jaik (od 1775r. – rzeka Ural), a później prawy brzeg tej rzeki, gdzie budowali warowne kozackie grody. Jednocześnie z Kozakami znad Wołgi i Donu na Jaiku osiedlali się także byli poddani Rzeczypospolitej – zaporoscy Kozacy, noszący imiona rozpowszechnione na brzegach rzeki Dniepr.

Jako jeden z pierwszych na wyspie rzeki Jaik (Ural) pojawił się gród Kosz-Jaik (przy ujściu rzeki Iliek do rzeki Jaik) U polskich Kozaków termin „kosz” oznaczał „warowny kozacki obóz”.

Wśród Kozaków dońskich zamieszkałych na Jaiku niemało było osób polskiego pochodzenia. Powszechnie znany jest bowiem fakt, że polski książę i magnat Dymitr Wiśniowiecki*** (1516 – 1563), będący w latach 1550-tych starostą miast Czerkasy i Kaniów (obecnie prawy brzeg rzeki Dniepr, obwód czerkaski na Ukrainie), zbudował zamek na wyspie Chortyca na Dnieprze i umocnił tam kozacki obóz (kosz). Przez pewien czas książę współpracował z Księstwem Moskiewskim i poprowadził nawet w 1558 r. polsko – ukraińskie pułki kozackie razem z rosyjskimi wojskami na tatarski Krym. D. Wiśniowieckiego uważa się za założyciela stolicy Kozaków dońskich – miasta Czerkask, nazwanego tak prawdopodobnie na cześć polsko – ukraińskiego miasta Czerkasy, którego książę był starostą. Obecnie jest to stanica (osada kozacka) staroczerkaska obwodu rostowskiego w Rosji, leżąca niedaleko miasta Rostów nad Donem.

Na początku XVII w. Moskwie panowała „Wielka Smuta”: wojny domowe, powstania, itp. Kościół Rzymsko – Katolicki i najwyższa władza Rzeczypospolitej postanowili umocnić swoje wpływy w Moskwie, aby następnie zastąpić prawosławie katolicyzmem. Protegowani Rzymu i Rzeczpospolitej Dymitr Samozwaniec I, Dymitr Samozwaniec II i polski królewicz Władysław kolejno zajmowali tron moskiewski. Strategiczne zadanie Rzymu wypełniała córka polskiego magnata Maryna Mniszkówna (około 1588 – 1614), która grała rolę żony początkowo Dymitra Samozwańca I-go, a potem Dymitra Samozwańca II-go. Po ich zabiciu, Maryna – matka dziecka będącego pretendentem do rosyjskiego tronu - zmuszona była zostać żoną ukraińsko – polskiego (a także i dońskiego) atamana kozackiego Iwana Zaruckiego (? – 1614), noszącego polskie nazwisko. Poniósłszy klęskę w walce z wojskami moskiewskimi, oddział dońskich i polsko – ukraińskich Kozaków na czele z atamanem I. Zaruckim i Maryną Mniszchówną wycofał się znad dolnego biegu Wołgi i miasta Astrachań nad rzekę Jaik. Tu Zarucki i Maryna ze swoim kozackim oddziałem przyłączyli się do jaickich Kozaków. Wyspa na Jaiku, gdzie był urządzony warowny kozacki gród (historyczny poprzednik obecnego miasta Uralska), była w tym okresie stolicą jaickiego kozackiego wojska. Kozacy Zaruckiego i Polacy Maryny Mniszkówny znaleźli tu schronienie. Jednak wkrótce jaicki kozacki gród został okrążony przez duży oddział wojsk moskiewskich i jaiccy Kozacy na czele z atamanem Usem zostali zmuszeni wydać Zaruckiego, Marynę i dziecko – pretendenta do rosyjskiego tronu. W tym też 1614 r. wszyscy troje zginęli w Moskwie. O tym historycznym epizodzie pisało wielu rosyjskich historyków. Między innymi Sergiej Sołowjow (1820 – 1879): „Historia Rosji od czasów najdawniejszych” (w 29 tomach) (1851 – 1879) Na pamiątkę pobytu Maryny Mniszkówny do naszych czasów na rzece Ural (dawniejszej rzece Jaik) zachowały się toponimiczne i hydronimiczne nazwy: „Miasteczko Maryny”, „Wąwóz Maryny”, „Płycizna/mielizna Maryny”(na Uralu)

Po zakończeniu wojny polsko - rosyjskiej 1654 – 1667 (za czasów moskiewskiego cara Aleksego I Romanowa) Rzeczypospolitej zostały odbite terytoria wokół miast Smoleńska, Czernichowa i innych. Wojska Rzeczypospolitej, które dostały się do rosyjskiej niewoli, oraz szlachta województw smoleńskiego i innych, zostały zesłane w odległe terytoria południowej Rosji, przede wszystkim na odcinek od miast Saratowa do Samary. Powstawały całe wioski zasiedlone w całości polskimi jeńcami wojennymi według pułkowych oznak. Spośród polskiej szlachty powstawały oddzielne miejscowości, gdzie wszyscy mieszkańcy wywodzili się z wyższych rodów. Miejscowości te rozmieszczone były na północny zachód od obecnego miasta Uralsk, w odległości 100-200 km. (obecnie terytorium obwodu saratowskiego i samarskiego). Wioski te istniały jeszcze w XVIII w., a później ich mieszkańcy asymilowali się z nowymi przesiedleńcami. Można o tym przeczytać w informatorze „Gubernia Samarska” opublikowanym na przełomie XIX i XX w.

W 1737 r. z byłych poddanych Rzeczypospolitej - ukraińskich Kozaków znad rzeki Dniepr było utworzone Ileckie Miasteczko (obecnie wioska Orenburski Ilek), przy ujściu rzeki Ilek do rzeki Jaik (Ural). Ilieccy Kozacy przynależeli do uralskiego kozackiego wojska. Wśród nich niemało osób nosiło polskie nazwiska.

W 1717 r. jaicki Kozak polskiego pochodzenia o nazwisku Nowiński - żołnierz Ekspedycyjnego Korpusu księcia Aleksandra Biekowicza – Czerkaskiego - razem z tysiącami innych Kozaków, został odprawiony do marszu na Indie. Na terytorium chanatu chiwińskiego**** (stolica – Urgiencz) rosyjskie wojsko, oszukane przez chana chiwińskiego, zostało rozsiedlone w różnych miejscach, a potem niespodziewanie wojska chana i ochotnicze oddziały muzułmańskie zniszczyły w części rosyjski korpus. Wśród nielicznych, którzy ocaleli, był Nowiński. Po ucieczce z niewoli, w której był traktowany jak niewolnik, opowiedział on o tragicznym losie rosyjskiego wojska zniszczonego przez muzułmanów i o tym, że w ucieczce pomogła mu jego duża broda, która upodabniała go do muzułmanina. Kozak Nowiński został przedstawiony carowi Rosji Piotrowi I, który rozkazał nadać mu nazwisko „Borodin”. Stąd bierze początek szlachecki ród uralskich Kozaków – Borodinów, wśród których najbardziej znanym jest profesor Mikołaj Borodin (1861 -1937) – autor licznych książek i pamiętników.

W XVII - XIX wieku w uralskim kozackim wojsku służyło niemało Polaków, którzy przeszli na prawosławie i zmienili zakończenia swoich nazwisk z „-ski” i „-wicz” na „-skow” i „-wow”. Także polscy Żydzi służący w kozackim wojsku przyjmowali często prawosławie i zmieniali zakończenia swoich nazwisk. Na przykład polscy Żydzi „Lewińscy”, stawszy się prawosławnymi chrześcijanami i Kozakami, nosili nazwisko „Ljawinskow”.

Rzeczpospolita lat 60-tych XVIII w. (to jest w przeddzień I rozbioru Polski), stanowiła kilka państwowych tworów – konfederacji, na czele których stali członkowie miejscowych loż masońskich, magnaci i szlachta. Tworzyli oni elitę tych konfederacji. Jedna z polskich konfederacji, z centrum administracyjnym w mieście Bar na prawym brzegu rzeki Dniepr (obecnie miasto w obwodzie winnickim na Ukrainie), prowadziła działania wojenne z Rosją. Na przełomie lat 60-tych i 70-tych XVIII w. liczni polscy jeńcy wojenni - oficerowie i żołnierze Konfederacji Barskiej byli wyznaczeni do rosyjskiej służby wojennej na terytorium guberni orenburskiej, w skład której wchodziła też „Ziemia Jaickiego (od 1775 r. – Uralskiego) wojska kozackiego” [z centrum w jaickim obozie kozackim (od 1775 r. – mieście Uralsk)]. Niemało Polaków służyło w lekkich oddziałach polowych – oddzielnych pododdziałach wojskowych, stanowiących coś pośredniego między batalionem i pułkiem.
O wojnie domowej w Rosji w l. 1773 – 1775 napisano i wydano bardzo dużo książek. Powstanie jaickich (od 1775 r. – Uralskich) Kozaków pod przewodnictwem Emiliana Pugaczowa***** rozpoczęło się na południe od obecnego miasta Uralsk we wrześniu 1773 r. Niewiele później jednym z najbliższych pomocników przywódcy powstania został polski sierżant Karnicki (Kornicki), przy pomocy którego sporządzano odezwy do powstałych Kozaków i prowadzono korespondencję. Karnicki zginął później z rąk jaickich Kozaków z nieustalonej do dziś przyczyny. Szereg innych polskich jeńców wojennych rosyjskiej armii często tajnie pomagało Kozakom, chłopom i przedstawicielom narodów Rosji, walczącym o niepodległość.

Na początku lat 70-tych XVIII w. przyszły przywódca kozacko – chłopskiego powstania Emilian Pugaczow, przebywał z tajną misją na terytorium Rzeczypospolitej. W miasteczku Wietka niedaleko od miasta Homel (obecnie w Republice Białorusi, biał. Гомель) E. Pugaczow spotkał się z liderami rosyjskiej emigracji – przedstawicielami wygnanego ongiś rosyjskiego prawosławnego kościoła, znanymi jako staroobrzędowcy lub starowiercy. Poprzez nich niewykluczony był związek Emiliana Pugaczowa z przedstawicielami europejskich tajnych wspólnot, w pierwszej kolejności – masonów, w tym masonów Rzeczypospolitej. Tajne siły Europy, w tym katolicki Rzym, były zainteresowane osłabieniem rosyjskiego imperium, aby pohamować apetyt rosyjskiej elity na nowe terytorialne zdobycze w Europie.

Drugi i trzeci rozbiór Polski przez Rosję, Prusy i Austrię dały imperium rosyjskiemu tysiące nowych polskich żołnierzy i oficerów, służących na jego wschodnich krańcach, w tym w Uralsku.

W 1906 r. opublikowana zosta po polsku a w 1907 r. po rosyjsku powieść rosyjskiego pisarza Lwa Tołstoja (1828 – 1910) pt. „Za co?” Mówi ona o małżeństwie Migurskich. Główni bohaterowie powieści to Albina Migurska i jej mąż – członek tajnej wspólnoty w Polsce w czasie wydarzeń 1830 – 1831 r., uczestnik polskiego powstania narodowego, który po upływie wielu lat znalazł się w Uralsku. Zostało to wszystko pięknie opisane, wraz z komentarzami do powieści Tołstoja, w książce: L. Bolszakow, „Orenburska Encyklopedia Tołstojowska”.

W l. 1914 – 1917 w Saratowie, Samarze i Uralsku pojawiło się wielu uchodźców z Polski i Litwy, którzy zostawili swój ślad w historii kraju.

W latach 1906 – 1918 w Uralsku funkcjonował kościół rzymsko – katolicki, obsługujący Polaków, Litwinów, Niemców, Austriaków i innych. Po wkroczeniu do Uralska części Armii Czerwonej w 1919 r., nabożeństwa w kościele katolickim przestały być sprawowane, a przypuszczalnie w 1934 r. kościół został zburzony i już nigdy go nie odbudowano.

Na swój sposób interesująca jest powieść rosyjskiego pisarza Mikołaja Leskowa (1831 – 1895) pt. „Oczarowany wędrowiec”, poświęcona wydarzeniom lat 30-tych i 40-tych XIX w. w Bukiejewskiej Ordzie (obecnie okręg obwodu zachodniokazachstańskiego Republiki Kazachstanu). Powieść, wydana w 1873r., mówi także o wymordowaniu rzymsko – katolickich księży – misjonarzy.

W XIX w. i aż do sierpnia 1914r. w Królestwie Polskim przeprowadził dyslokację na stałej podstawie 3 Uralski Kozacki Pułk (złożony z uralskich Kozaków, w tym mieszkańców Uralska). Sztab pułku rozlokował się w mieście Lipno w Guberni Płockiej, a „setki” (równe szwadronom kawalerii) stały m.in. w Łodzi i Płocku. Pułk uczestniczył w 1905r. w stłumieniu polskiego narodowego i europejskiego ruchu rewolucyjnego. Pułk odznaczył się szczególnie w „Wojnie Łódzkiej” (1905).

1-wszy Uralski Kozacki Pułk do 1914r. stacjonował w mieście Krzemieniec (z polską i żydowską ludnością) w kijowskim okręgu wojskowym na granicy z Austro –Węgrami.

W czasie wojny domowej w Rosji 1918-1920 w rejonach Powołża i Uralu (m.in. w miastach Samara, Uralsk) były zorganizowane niewielkie polskie jednostki, które pozostawiły pamięć o sobie w formie licznych orderów polskich wojsk w Rosji.

W latach 1918-1920 w skład Armii Czerwonej wchodziły niewielkie pododdziały złożone z Polaków. W lipcu 1920r. w czasie ataku 25-tej dywizji strzeleckiej imienia Czapajewa na polskie miasto Chełm, 1-wszy Uralski Kozacki Pułk, utworzony wiosną 1920r. z jeńców kozackich, będących żołnierzami Białej Armii, pod dowództwem pułkownika Sidorownina, przeszedł na stronę wojska polskiego. Można o tym krótko przeczytać w książce wspomnień wojennych gen. artylerii Mikołaja Chlebnikowa pt. „Ogniem setek baterii”.

Istnieje interesująca biografia bywającego w mieście Uralsk potomka dynastii Piastów polskiego komunisty i szlachcica Stanisława Piestkowskiego (lub Piastkowskiego) (1882 – 1937). Był socjaldemokratą i masonem. W październiku 1917r. był głównym komisarzem poczty w Pietrogradzie. W l. 1917-1919 był zastępcą narodowego komisarza Rosyjskiej Socjalistycznej Republiki od spraw narodowościowych (czyli samego Józefa Stalina). W latach 1919-1920 był przedstawicielem wojenno-rewolucyjnego komitetu w kierownictwie Kirgiskiego Kraju (od października 1920r. Kirgiska Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka, od 1925 r. Kazachska Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka, od grudnia 1936r. Kazachska Socjalistyczna Republika Radziecka, od stycznia 1992 r. – Republika Kazachstanu). Na przełomie lipca i sierpnia 1920r. do 1921r. Stanisław Piestkowski pełnił funkcję naczelnika politycznego dowództwa zachodniego frontu Armii Czerwonej. Przygotowywano go do objęcia władzy na wypadek zwycięstwa Armii Czerwonej w wojnie z Polską i utworzenia Polskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, a na terytorium Kazachstanu odbywał on swojego rodzaju staż, ucząc się kierowania jednostkami administracyjno – terytorialnymi. Po „cudzie nad Wisłą” i pogromie zachodniego frontu Armii Czerwonej jego pomoc przestała być konieczna i pracował na podrzędnych stanowiskach. W 1937r. rozstrzelano go jako „polskiego szpiega”.

Na terytorium zachodniego Kazachstanu od lat 20-tych do 40-tych XX w. istniało kilka obozów koncentracyjnych, w których zaczynając od jesieni 1939r. zamknięta była niemała liczba Polaków. Były to łagry NKWD: „UralskŁAG- 1” , „UralskŁAG-2”, „GuriewŁAG",  „ProrwaŁAG” i inne. W ciągu polsko – radzieckiej wojny 1939 r. (od 17 września do 5 października) do niewoli Armii Czerwonej dostało się ponad 130 tys. wojska polskiego. W latach 1940-1941 według oficjalnych danych w rejonach Katyń, Charków, Kozielsk i innych miejscach było rozstrzelanych 21 857 polskich oficerów. Mord ten był wykonany na rozkaz Biura Politycznego CK WKP. Miała to być krwawa zemsta, jak uzasadniano, za rozstrzelanie jesienią 1920 r. 35 tysięcy komunistów, będących jeńcami wojennymi Polskiej Armii po „cudzie nad Wisłą”.

Poczynając od sierpnia 1942r. w Azji Środkowej, w tym w Kazachstanie (przede wszystkim w mieście Uralsk), rozpoczęła się organizacja polskiej armii na wschodzie, tworzonej spośród polskich więźniów łagrów. Armią tą dowodził gen. dywizji Władysław Anders (1892 – 1970). W czasie wojny Korpus Andersa walczył w północnej Afryce i na zachodzie Europy. Przy jego organizowaniu nie obyło się bez tragedii. Około 3 tysiące polskich żołnierzy, których przewożono barkami przez rzekę Amu-Daria (obecnie Republika Uzbekistanu) zostało utopionych w rzece, być może umyślnie. Obecnie w Taszkiencie (stolicy Uzbekistanu) stoi pamiątkowy pomnik na cześć poległych.

W 1927 r. w Uralsku dwoje miejscowych krajoznawców polskiego pochodzenia Konstantyn Danilewski, będący do rewolucji radcą stanu (cywilnym pułkownikiem), rozstrzelany w 1938 r. jako „wróg narodu” i Eugeniusz Ostkiewicz – Rudnicki (do rewolucji nadworny radca – równy pułkownikowi w armii) wydali znakomity przewodnik krajoznawczy „Uralo – Kaspijski Kraj”, gdzie dużo miejsca poświęcili miastu Uralsk.

Na starym cmentarzu chrześcijańskim w Uralsku pochowany jest białoruski pisarz Zmitrok Biadulia (Samuel Jefimowicz Plawnik) (1886 – 1941) – tworzący historyczne powieści o wzajemnych stosunkach Białorusinów, Polaków i Żydów. Są to, na przykład, „Słowik” (1927), „Jazep Kruszyński” (1929 – 1932 w dwóch tomach) i inne.

W latach 90-tych XX w. w Karaczaganakskich złożach gazu skroplonego****** (niedaleko od miasta Aksaj obwodu zachodniokazachstańskiego) pracowało wielu polskich budowniczych.

W Uralsku jest stosunkowo dużo Żydów, których przodkowie pochodzili z terytorium byłej Rzeczypospolitej: oto znane miejscowe nazwiska a) Warszawscy, Grodnieńscy, Pietrakowscy, Bogusławscy, Smoleńscy, Wieliżańscy i inni, b) Mostowy, Podolny, Rabinowicz, Karotkiewicz, Małkin, Grafkin, Pankin, Pienkin, itp.
______________________________

* Chanat Kazachski - państwo kazachskie istniejące w latach 1465-1847. Powstało w wyniku powstania z lat 1456-1465, kiedy Kazachowie wyzwolili się spod władzy Chanatu Uzbeckiego. W XVI i XVII wieku najsilniejszy organizm państwowy w środkowej Azji, osłabiony w XVIII wieku w wyniku wojen z Dżungarami. Na początku XIX wieku znalazł się w orbicie wpływów Buchary i Chiwy. W 1847 chan zawarł porozumienie z Rosją, na mocy którego dobrowolnie zgodził się na likwidację chanatu.

** Chanat Astrachański - historyczne państwo w ujściu dolnej Wołgi, ze stolicą w Astrachaniu, pod panowaniem tatarskich chanów, powstałe na początku lat 60. XV wieku, po rozpadzie Złotej Ordy. Podbity w 1557 r. przez Iwana IV Groźnego i przyłączony do Księstwa Moskiewskiego.

*** Dymitr Wiśniowiecki herbu Korybut (ur. 1516 – zm. 1563) – przez kozaków zwany Bajdą. Kniaź, starosta bracławski, winnicki,, czerkaski i kaniowski, sławny awanturnik, książę-kozak. Przewodził wielu wyprawom łupieskim przeciw Tatarom krymskim i Turkom. Ufortyfikował na własne potrzeby Małą Chortycę dając początek Siczy Zaporoskiej. Poróżniwszy się z królem Zygmuntem II Augustem wstąpił na służbę do cara Iwana IV Groźnego i w jego imieniu łupił pogranicze tatarsko-tureckie. Szybko ukorzył się jednak przed królem i uzyskał przebaczenie w zamian za obietnicę zaprzestania napadów na ziemie tatarskie i tureckie. Mimo to w 1559 roku zorganizował bardzo udaną wyprawę na Krym. W 1563 zwabiony podstępem dostał się do niewoli i trafił w ręce sułtana Solimana. Najprawdopodobniej "Bajda" został stracony i pochowany z honorami w Stambule jako odważny żołnierz i sławny wódz. Jego wnukiem był Jeremi Wiśniowiecki. 

**** Chiwański chanat, XV–XX w. państwo środkowoazjat. ze stolicą w Chiwie (wcześniej w Urgiencz); od 1873 pod protektoratem ros.; obalony przez bolszewików 1920. 

***** Powstanie Pugaczowa - największe powstanie chłopów i Kozaków w Rosji 1773-75, któremu przewodził J.I. Pugaczow; w oddziałach buntowników znalazło się ok. 100 tys. chłopów, gł. pochodzenia nierosyjskiego; swoim zasięgiem objęło tereny kraju orenburskiego, Ural, Syberię Zach., środk. i dolne Powołże; oddziały Pugaczowa zajęły kilka twierdz, oblegały Orenburg, zdobyły Kazań (bez twierdzy) i ruszyły na Moskwę; zdrada starszyzny Kozaków jaickich doprowadziła do klęski powstańców k. Czarnego Jaru, później wojska carskie rozgromiły pozostałe centra powstańcze. 

****** Pole naftowe z kondensatem gazu Karaczaganak jest jednym z największych na świecie. Złoża te szacowane są na 1,2 mld ton ropy oraz 1,34 bln m.szesc. gazu. Operatorem pola jest spółka KPO - międzynarodowe konsorcjum składające się z BG-Group (32,5 proc. udziałów), ENI z 32,5 proc. udziałów, Chevronu z 20 proc. oraz Łukoila z 15 proc. udziałów.

Informację przygotował Giennadij Wasiliew, 22 maja 2007r.